Shanty’s

Print Friendly, PDF & Email

Toelichting bij de shanty's

Inleiding

Shanty's zijn sinds de 14e eeuw op zee en door zeelui gezongen liederen, werkliedjes. Op dikwijls al bestaande melodieën werden teksten gemaakt en in de loop der tijden werden vaak ook nog eens tekst en melodie gevarieerd.
Beurtzang: de shantyman zingt de coupletten van het arbeidslied, de mannen het refrein. Een goede shantyman was zijn gewicht in goud waard, dan verliep zware werk vlotter omdat iedereen gelijkmatig, op maat van de muziek werkte. Bloeitijd in 19de eeuw.

Te onderscheiden:

1. Haalshanty's (halyards)
goed voorbeeld The Drunken Sailor, een stamp’n go shanty of Hardi les gars vire au guindeau.
2. Gangspilshanty's
Kaapstander, bij dit werk was een langzame shanty met veel coupletten nodig. Up she goes.
3. Ballastshanty's
West Zuidwest van Ameland
4. Pompshanty's
Op schepen zo lek als een mandje: Ebenezer, A roving, Rolling home.
5. Forebitters
In schaarse vrije tijd op voordek, op bolders –forebits- over de volgende onderwerpen, o.a.
– Liefde, afscheid
Leaving of Liverpool, Goodbye my lover, Hoor je het ruisen
– Wereldzeeën
Kaap Hoorn
– Leven aan boord
Drijvende doodskist (17 Mann), slechte kapitein, een beroerde kok, miserabele betaling (the time was hard, the wages low). Maar ook: het einde van een ellendige reis (John Kanaka) en harde discipline.
– Havenleven
Havens met lieve meisjes (In Amsterdam there lived a maid…)
– Leven en dood
Fiddlers Green, Farewell Shanty
– Divers
(en met verschuiving naar de moderne tijd): Sloop John B, Arnemuiden, Ketelbinkie, Zuiderzeeballade, Aan het strand, Neeltje, Bolle Dries. Junge komm’ bald wieder, Aloa oe .

Repertoire van de The Salty Dogs

00 Lijflied
Dit is een Hans Schiltiaanse variant van het bekende ballastliedje West-zuidwest van Ameland (23). Zo’n lied werd gezongen bij het innemen van ballast, noodzakelijk bij de destijds hoogliggende schepen, die bij varen zonder lading gevaar liepen te kapseizen bij zware zeegang.

04 Eine Seefahrt die ist lustig
Er bestaan varianten met maar liefst 12 coupletten!

05 De IJzeren man
Ankerlied. Toen de Nieuwe Waterweg nog niet gegraven was vertrokken veel schepen vanuit het Zuid-Hollandse Hellevoetsluis aan het Haringvliet. Daar ging de bemanning aan boord. Ene Baggermans bezat daar niet alleen een kroeg, maar ook dochters, niet al te eerbaar, die in dit ankerlied op sterk gekuiste wijze worden bezongen.
Het ophalen van het anker gebeurde via de ankerlijn om een reusachtige spindel, ook windas, gangspil of kaapstander genoemd, die door een aantal matrozen werd rondgeduwd. Deze liederen worden door de hele ploeg gezongen. Voorbeelden: Rio Grande, Zuid-Australië, John Brown.

07 Junge komm’ bald wieder
Bekende Schlager uit de jaren vijftig van Freddy Quinn.

09 A roving
Ook wel The maid from Amsterdam, oorspronkelijk gezongen bij de pompen en ouderwetse ankerlier. Mannen bewogen twee lange hendels op en neer. A roving wordt vaak veel te snel gezongen door moderne zangers. De woorden “A rovin, A-rovin” moeten worden gezongen op de maat van de op- en neerwaartse beweging. In deze sterk gekuiste versie wordt bezongen wat een rondzwervende varensgezel allemaal niet kan meemaken.

10 The wild rover
Waarschijnlijk geschreven als een lied voor de drankbestrijding, om overmatig alcoholgebruik tegen te gaan. Terug te vinden in Amerikaanse zangbundels van 1845 en 1849. In tegenstelling tot de oorspronkelijke bedoeling – het matigen van alcoholgebruik – wordt het lied vooral beschouwd als een drinklied.

12 Cockles and mussels
Ook bekend als Molly Malone. De vroegst bekende versie van het lied werd gepubliceerd in Londen in 1884. Hoewel er veel speculatie over de "ware" identiteit van Molly Malone was is een historische bron niet bekend.

13 Drunken sailor
Haulshanty. Eén der bekendste stamp ’n go shanty's uit de tijd van de grote zeilschepen. De zeelui hanteerden de zeiltouwen stampend bij het hijsen, van langzaam tot sneller, naarmate meer zeil gezet was. Datering omstreeks 1840, in de glorietijd van de grote zeilschepen, naar verluidt op een oude Ierse melodie.

15 Rolling home
Klassieker, oorspronkelijk een gangspil-, een pompshanty, gezongen op de thuisreis vanuit Australië. Door sneeuw en ijs langs Kaap Hoorn, op weg naar het licht van de Lizard, de vuurtoren aan de Engelse zuidwestkust en dan naar de Nore, de vuurtoren aan de monding van de Theems. Alle houten schepen lekten. In een speciale ruimte onderin het vrachtruim werd het lekwater opgevangen, de "bilge". Dat bilgewater moest regelmatig worden uitgepompt. De mannen aan de pompzwengels zongen dan daarbij.

16 Strike the bell
Pompshanty waarin het weinig enerverende wachtlopen wordt bezongen. De bel was het bevrijdende teken dat de wacht afgelopen was.

17 Blow the man down
Een populaire haulshanty. De meeste versies staan in relatie met Liverpool en de daar wonende lieftallige meisjes. Maar er zijn ook versies met de aansporing om een brute stuurman een pak rammel te geven. Blow betekent hier knock. De eerste stuur is een blower (=rammer), de tweede stuur is een greaser (=smeerlap), de derde een striker (=mepper). Suurlieden hadden ook tot taak de (hardhandige) handhaving van discipline.

18 Santiana
Ankerlied uit de tijd van de strijd tussen Noord-Amerika tegen Mexico om Texas. Veel Britse matrozen hielpen de Mexicanen, maar vergeefs : Taylor won.

19 Et nous irons á Valparaiso
In Frankrijk één der meest gehoorde chants de la mer, ”un chant á hisser”, een haulshanty dus. De mannen zongen uit volle borst bij het hijsen van de zeilen als respons op de shantyman, bijv. Goodbye farewell, Haul away e.d.

20 Stormy weather boys
Beschrijft een zeereis waarbij alles misgaat, maar toch nog goed afloopt. Werd vooral gezongen door de mannen met de zorg voor het sprietzeil.

23 Westzuidwest van Ameland
Zie nr. 00.

26 Veerlied

Beschrijving van de overtocht van het Heen en Weer bootje dat van de deftige Rotterdamse Veerhaven via de Wilhelminapier naar het zedenloze Katendrecht voer. Als kind kon je op het bootje ruiken aan het echte zeeliedenbestaan, niet bewust van het reisdoel van sommige jongeheren aan boord.

27 Leave her Johnny
Schepen zijn taalkundig vaak van vrouwelijk geslacht, bijv. “die Bismarck”, vandaar dat in dit lied leave her op het verlaten van het schip slaat. Bij het afmeren en kort voor of na de uitbetaling konden de zeelui tijdens de laatste werkzaamheden, ongestraft zingend mopperen over het lage loon, het harde leven, ‘the old man’, d.w.z. de kapitein enz.

28 Whisky for my Johnny
Zou bij voorkeur gezongen zijn bij het werk aan de bezaanmast (de achterste mast) om de kapitein, die bij het hek (de achtersteven) stond, tot inschenken te verleiden.

29 Ich bin der allerbeste Koch
De kok had aan boord de ondankbaarste taak en deed het nooit goed: “Und der Koch in der Kombüse, diese zentnerschwere Sau, kocht uns alle Tage Pampe, Uschi Uschi mit Wauwau”: dikke brij met woefwoef, uit een versie met 12 coupletten!

30 A hundred years ago
Behoort tot het genre van de sterke verhalen aan boord.

33 Clear the track
Werkliedje, soort ballastliedje, bij het laden van katoen gezongen door negerslaven. Mengeling van Ierse en Negro-Amerikaanse invloeden. Bulgine is naar het schijnt “slang” voor machine.

35 Zuiderzeeballade
Refereert aan de tijd van voor de Afsluitdijk, toen het op de Zuiderzee vooral bij noordwesterstorm enorm kon spoken en er veel varensgasten verdronken, vooral vissers (Urk).

36 Rio Grande
Niet de Rio Grande tussen Texas en Mexico wordt hier bedoeld, maar de Rio Grande do Sul, een Braziliaanse havenstad, moeilijk bereikbaar door de vele zandbanken. Beide oevers van de Rio Grande in Brazilië hebben hoge zandduinen, waarin soms goud werd gevonden.

37 Ebenezer
Pomplied. Klaagzang op een beroerde schuit en ellendelingen van scheepsofficieren.

38 Shenandoah
De naam zou van een indiaanse schone kunnen zijn, bezongen rond 1800, de tijd van de pioniers en de trek naar het westen. Sommigen geloven dat het lied is ontstaan onder de vroege Amerikaanse ‘rivermen’ of ‘Canadian voyageurs’. Herkomst niet helemaal duidelijk. Invloeden van Amerikaanse negermuziek. Kan via binnenschippers, varende op de Missouri en de Mississippi en verdere overlevering via klipperschepen aan de wereldreis zijn begonnen. Shenandoah was enorm populair, zowel op land en zee en werd bekend door talloze namen, waaronder: Shennydore, The Wide Missouri, enzovoort.

39 John Brown
Bekende kapitein van de Noordelijken, werd door de Zuidelijken bespot om zijn dochter, een niet bepaald lieftallige jongedame. Men mag aannemen dat de tekst – denk aan de Onafhankelijksoorlog – niet altijd uitblonk door naastenliefde. Het refrein, nota bene gezongen op een oorspronkelijk kerkelijke melodie, is zeer populair. Zie ook nr. 45.

43 Hanging Johnny
Halyard, hauling shanty. Werd door de bemanning gezongen op het moment dat met het volle gewicht aan de touwen getrokken werd om de zeilen te zetten.

45 The Alabama
Gezongen weergave van de historische zeeslag tussen de USS Kearsarge en de CSS Alabama, die elk bij één van de kampen in de Amerikaanse Burgeroorlog hoorden. De Alabama was helemaal tot in het Kanaal door de Kearsarge achtervolgd en tot zinken gebracht. Op 20 juni 1864 stonden alle Franse kranten vol van het dramatische gevecht. De beroemde Franse impressionist Eduard Manet maakte er een indrukwekkend schilderij van. Enkele jaren geleden was het op een tentoonstelling in Nederland te bewonderen.

46 Essequibo River
Rivier in Guyana, een river- en haulshanty.

47 Neeltje Jacoba
In 1929 als zusterschip van de eerste zelfrichtende motorreddingboot Insulinde in dienst genomen. Tot 1969 dienst gedaan als reddingsboot (station IJmuiden) en vervolgens bij de Loodsdienst Den Helder. Boot uiteindelijk zwaar verwaarloosd en in 1985 gerestaureerd en herdoopt tot Neeltje Jacoba met twee 140 pk-motoren. In 1989 kocht Klaas Bruinsma het schip. Na diens dood werd de boot in beslag genomen door de Belastingdienst.
In 1991 formeel op naam gezet van de Stichting “Tot Behoud van het Traditionele Motorbedrijfsvaartuig” te Enkhuizen. Vanaf oktober 2003 speelde het schip een rol in de geruchten rond Mabel Wisse Smit en Klaas Bruinsma. Zeer tot ongenoegen van de KNRM en de huidige eigenaar, omdat het vaartuig van een reddingboot met belangrijke verdiensten ineens een geheel andere, onverdiende, reputatie kreeg . Op bijgevoegde foto van de Neeltje in actie is te zien dat “eine Seefahrt nicht immer lustig ist”.

52 Up she goes
De fantasie van de zeeman over plekjes waar hij een leuk vrouwtje zou willen kussen. Deze versie is een ongetwijfeld zeer kuise.
Als populair liedje aan de wal droeg het de naam "Baltimore" en het werd aan boord van zeilschepen gezongen bij het werken aan de kaapstander, Wanneer het zeil werd gezet gebruikte men het later ook bij het handmatig zetten van kleine zeilen en ook bij het innemen van zeilen. Hangend met het bovenlichaam over de ra werd bij het zingen van Oh, Oh en UP zien gaat een flinke ruk aan het in te nemen zeil gegeven. Het liedje werd niet gehoord aan boord van Britse schepen En dat pleit voor de theorie dat Duitse en Scandinavische zeelui Britse en Amerikaanse liedjes ‘van de wal’ veranderden in de shanty's.

53 Fiddlers Green
www.mysongbook.de uit Duitsland wijst erop dat een deel van zowel de tekst als de melodie lijkt te zijn ontleend aan een 19e-eeuws matrozen nummer, Wrap me up in my jacket.

54 Kaperslied
In de goede oude tijd was kaapvaart, het enteren en plunderen van vijandig gezinde schepen, een heel normaal verschijnsel op zee. Daarvoor waren wel “kerels” nodig. We kennen allen het beroemde lied over Piet Hein, één onzer nationale ‘zeehelden’, en de door hem op Spanjolen buitgemaakte zilvervloot. Maar wie kent De Iure Praedae, “Over het buitrecht”, van de hand van de destijds wereldberoemde Hugo de Groot (ja, die van Loevesteinse boekenkist)? Dit geschrift was een rechtvaardiging van de buitmaking in 1604 door de Hollanders van de Portugese Santa Catharina, 1500 ton, 700 bemanningsleden. Het bracht de VOC de lieve som van 3 miljoen gulden op en de VOC wilde dat staaltje van particuliere kaapvaart, waarover veel deining was, juridisch verdedigen.

55 Sloop John B.
Het was oorspronkelijk een traditioneel West-Indisch volksliedje. Sinds 1900 in vele bewerkingen aangepast. Tijdens de jaren zestig was in Nederland de versie van de Beach Boys uit Californië ongekend populair.

56 Christmas Night at sea
Tijdens de kerstdagen verlangt ook de zeeman naar de sfeer van licht en huiselijke warmte. Dit lied is gebaseerd op de melodie van het bestaande Saturday night at sea, maar de tekst (Henk Smidt?) is geheel nieuw en getuigt van het verlangen van de zeeman om de kerstdagen aan de wal en thuis door te brengen.

58 The Balena
The Balena was een Britse walvisvaarder waarvan de prima vaareigenschappen worden bezongen.

60 Rum aus Jamaica
Gangspilshanty. Van zingen aan de ankerspil krijgt een zeeman dorst.

63 Wie wil er mee naar Wieringen varen
Wordt vaak beschouwd als het Wieringse volkslied, maar ook ingedeeld in de categorie ‘Oma’s Liedjes’. Er wordt gerept van een oortje (een kwart stuiver) hetgeen erop duidt dat dit couplet behoorlijk oud moet zijn. Melodie oorspronkelijk Frans, 19e eeuw.

65 Arabella
A-Rollin ‘Down the River’. Traditioneel – vergelijk Shanties from the Seven Seas, door Stan Hugill.

67 Pirate Song
Weerspiegelt het leven van een piraat. Er bestaat ook een lied dat bekend staat als de Vijftien mannen op een Dead Man's Chest Pirate Song. De meest bekende woorden uit de eerste vier regels van dit lied zijn:
Vijftien mannen op de borst van een dode man
Yo ho ho en een fles rum
Drink en de duivel doet de rest
Yo ho ho en een fles rum
Dead Man's Chest is een klein eiland dat deel uitmaakt van de Britse Maagdeneilanden in het Caribische Zee. Piratenverhalen uit het Caribisch gebied willen dat de beruchte piraat Edward Teach (Blackbeard), 15 bemanningsleden als straf voor hun muiterij en desertie op “Dead Man’s Chest” achterliet.

70 Mingulay Boatsong
De naam van het Hebriden-eiland Mingulay is vermoedelijk afgeleid van het Oudnoors “mikil”, dat wil zeggen groot, en “ay”, eiland. De huidige spelling is Engels als gevolg van de verschillende vormen, gebruikt door vroege schrijvers en kaartenmakers. Maar noch de woorden, noch de melodie hebben hun oorsprong ook maar ergens in de buurt van Mingulay; het is een romantische uitvinding van de 20e eeuw, ontstaan in 1938 toen ene Sir Hugh Roberton, een matrozenlied aanpaste. Roberton (1874-1952) was dirigent en maakte veel koor-arrangementen van Schotse liedjes. 'Mingulay Boat Song' werd aldus gepopulariseerd. Het dorre eiland Mingulay ligt in de Western Isles, een visserij-gemeenschap van ongeveer 160 mensen tot 1912.

71 Rosabella
Kaapstandershanty. Vermoedelijk uit de tijd van de goudkoorts. Bowery was een aanvankelijk goede en later afgegleden wijk in Manhattan, waar meisjes woonden die de mannen veel geld kostten, zodat ze aanmonsterden om in Californië op goudjacht te gaan. En daarvoor moest de zuidelijkste punt van Zuid-Amerika, de beruchte en onbarmhartige Kaap Hoorn, gerond worden.

72 All for me grog
Traditioneel matrozenlied over Wein, Weib und Gesang. Oorspronkelijk Engels. Werd gezongen bij werk aan kaapstander.

74 Stille Nacht
Voor het eerst gezongen in de St. Nikolauskerk in Oberndorf (Oostenrijk) op Eerste Kerstdag 1818. De tekst was door Mohr al in 1816 geschreven, maar op kerstavond 1818 vroeg Mohr aan Franz Xaver Gruber om een gitaarbegeleiding te maken bij de tekst. Waarom specifiek om een gitaarbegeleiding werd gevraagd is tot op de dag van vandaag onduidelijk. De meest gebruikte verklaring was dat het orgel van de kerk kapot was, volgens een populaire versie doordat muizen van de balg hadden gegeten. In het Oostenrijkse Oberndorf staat het Stille Nachtmuseum.
Reinier Thiesen uit het Noord-Limburgse Meerlo zei in de uitzending “Man bijt hond” van 23-12-2009: “Ik ben o.a. muziekliefhebber en verzamelaar. Op een gegeven moment verbaasde ik mij over de zeer verschillende wijzen waarop het kerstlied Stille Nacht Heilige Nacht werd uitgevoerd. Ik heb een verzameling aangelegd van uitvoeringen van het lied en intussen 4138 verschillende versies verzameld, de meeste op LP's, maar ook op CD, op video overgenomen van de TV, via internet (mp3) en live opnames op audio-cassette”.
Henk Smidt heeft al weer enkele jaren geleden de heer Thiesen onze vertolking doen toekomen, wat zeer werd gewaardeerd.

75 Irgendwann
Freddy Quinn zong het tot hit-hoogte.

76 Aloa oe
Alweer Freddy Quin!

77 Farewell Shanty.
Gezongen tijdens begrafenisritueel aan boord. Volgens de overlevering ging het lichaam naar de zeebodem, maar de ziel van de zeeman naar Fiddler’s Green, de hemel voor zeelui.

78 The Leaving of Liverpool
Forebitter, evenals nr. 80 Home Boys Home.

82 Santiana
Zie nr. 18. Hier in de Franse versie van een verliefde matroos die met goud zijn geld gaat verdienen en dan met cadeaus terugkeert.

84 Messine
Allons à Messine. Chanson paillrade. De beruchte straat van Messina met de beruchte klip Scylla en de gevaarlijke draaikolk Charibdis. Vergelijk de uitdrukking “tussen Scylla en Charibdis varen”, aan alle kanten dreigen gevaren.

85 Tacoma
Op Franse site gelezen: Chant traditionnel hollandais. Geen verdere bijzonderheden.

86 John Kanaka
Van oorsprong Polynesisch hijslied, bij het zetten van zeilen wel te verstaan! Polynesiërs waren bekwame zeevaarders. In de Engelse haulshanty is John een luie donder, in de Franse een geronselde matroos die graag de dames vertroetelt na een zware reis.

90 La Paloma
Sebastian Iradier, (1809-1865), beleefde de eerste uitvoering van zijn lied in Cuba omstreeks 1860. Dit oorspronkelijk Spaanse lied is wereldwijd immens populair geworden. In een uitzending op Nederland 1, 03-01-2010, vertelde een verzamelaar uit het Baskische San Sebastian alleen al 983 versies op grammofoonplaten te bezitten! Een anekdote wil, dat de Habsburger Maximiliaan van Oostenrijk, die in 1866 in Mexico na de burgeroorlog gefusilleerd werd, als laatste wens had La Paloma nog eens te beluisteren. Sedertdien troostte het lied rouwenden in het Habsburgse rijk en zo kwam het naar Europa. In Roemenië wordt het nog vaak bij begrafenissen gespeeld, omdat het “meer aan de eeuwigheid dan aan de dood refereert”, aldus een Roemeense geestelijke. De componist Bizet nam de melodie – op uitdrukkelijke wens van een sterzangeres – in zijn opera Carmen op. Vanzelfsprekend werd de tekst vele malen gevarieerd en aangepast. Zo wordt op Zanzibar het lied gezongen bij het afscheid van het bruidspaar: de gasten zingen het paar een goede nacht en een goed leven toe. In Mexico zong men tijdens een verkiezingstournee een linkse versie voor een beter leven in een betere wereld: “vlieg duifje naar de hemel zonder racisme en uitbuiting”. En dat staat wel zeer in tegenstelling tot het afschuwelijke relaas van de hoogbejaarde Berlijnse musicus Coco Schumann, die in dezelfde uitzending vertelde, hoe hij als 19-jarige drummer eerst in het concentratiekamp als KZ-Häftling deel uit maakte van de, ja, u leest het goed, Ghettoswingers Theresienstadt. Later musiceerde hij nog in Birkenau-Auschwitz. Er bestaat zelfs nog een gebrekkige opname van die muziek, op last van de SS gespeeld. “Was kann das Lied für diesen Missbrauch”, zo besloot Coco Schumann geëmotioneerd. Zoals het lied er ook niets aan kan doen, dat bij alle gebruik en misbruik zeemannen het lied op elk hun hun eigen wijze ten gehore brengen.

95 The Fields of Athenry
Ook al is in deze prachtige en bekende Ierse ballade sprake van o.a. een prison ship, een harbour wall, Botany Bay, het is geen shanty. Het is een lied met tragische, historische achtergrond: Engeland buitte Ierland in de 19de eeuw onbarmhartig uit. Omstreeks 1850 werden de Ieren ook nog eens geteisterd door rampzalige misoogsten en daaruit voortvloeiende hongersnoden (Great Famine of Potato Famine genoemd) alsmede ziekten. Boeren verarmden en werden van hun land gezet doordat zij de pacht niet meer konden betalen aan de Engelse adellijke landeigenaren, die bovendien het weinige voedsel dat er was voor veel geld naar Engeland exporteerden. Wie rebelleerde werd zonder mededogen met achterblijving van vrouw en kind verbannen naar Australië, toenmalige strafkolonie van Engeland. Door honger gedreven zochten miljoenen Ieren een nieuw bestaan en emigreerden, met name naar Amerika. Zo had bijvoorbeeld John F. Kennedy Ierse voorvaderen.

Beluister eens via YouTube de versies van Paddy Reilly en de Dubliners .

 

Bronnen: Stan Hugill, Shanties from the Seven Seas, Londen, 1969. Dit is het standaardwerk.
Ton Keesom, Over shanty’s en seasongs, Haarlem, 2001
Palmer, Oxford Book of Sea Songs, 1986
Websites van diverse uitgevers en koren.

NB : aanvullingen en correcties zijn welkom bij rdehaan@onsbrabantnet.nl